Razlog što je evrodizel poskupio više nego benzin leži u strukturi globalnog tržišta naftnih derivata i trenutnoj potražnji za tim gorivom.

Ključno gorivo industrije i transporta

Prvo, dizel je industrijsko gorivo. On pokreće kamione, brodove, građevinske mašine, poljoprivrednu mehanizaciju i veliki dio logistike.

Kada dođe do geopolitičkih kriza ili poremećaja u transportu nafte, potražnja za dizelom često raste brže nego za benzinom, jer države i kompanije žele da osiguraju snabdijevanje ključnih sektora ekonomije.

Evropa već godinama ima manjak dizela

Drugo, na evropskom tržištu već nekoliko godina postoji strukturni manjak dizela. Evropske rafinerije proizvode manje dizela nego što tržištu treba, a ranije je veliki dio dolazio iz Rusije. Poslije sankcija prema Rusiji, Evropa mora da ga nabavlja sa udaljenijih tržišta poput Bliskog istoka ili Indije, što automatski podiže cijenu.

Treće, trenutna kriza na Bliskom istoku dodatno pogađa dizel. Ako postoji rizik za transport kroz Ormuski moreuz, logistika i pomorski transport poskupljuju, a to se direktno preliva na cijenu dizela jer ga teretni i transportni sektor najviše koristi.

Postoji i tehnički razlog. Dizel i benzin imaju različite berzanske kotacije derivata, a u posljednjim sedmicama dizel na evropskom tržištu poskupljuje brže od benzina.

Kako piše Telegraf.rs, kada država svakog petka formira maksimalnu cijenu goriva, ona zapravo prati upravo te međunarodne kotacije.

Zbog toga se sada vidi razlika: dizel je u Srbiji skočio na 208 dinara, dok je benzin 186 dinara, jer se pritisak sa međunarodnog tržišta mnogo jače preliva na dizel.

Dizel snažno utiče na inflaciju

U ekonomskom smislu, ovo je važan signal. Poskupljenje dizela je mnogo ozbiljnije za inflaciju nego poskupljenje benzina, jer dizel utiče na transport hrane, građevinskog materijala i gotovo svih proizvoda koji se kreću drumovima.

Ekonomisti često kažu da je cijena dizela jedna od najvažnijih cijena u svakoj ekonomiji, jer on pokreće gotovo čitav fizički tok robe. Za razliku od benzina, koji je uglavnom gorivo za putnička vozila, dizel je gorivo privrede. Kada poskupi dizel, poskupljuje kretanje robe kroz ekonomiju.

Najveći dio transporta u Evropi i regionu odvija se kamionima koji koriste dizel. Svaki proizvod koji vidite u prodavnici - od hljeba do televizora - makar jedan dio puta pređe kamionom. Zbog toga čak i relativno mali rast cijene dizela odmah povećava troškove logistike. Kompanije tada te troškove prenose na cijenu proizvoda, pa inflacija počinje da se širi kroz čitavu ekonomiju.

Rast cijene goriva utiče na hranu, transport i građevinarstvo

Dizel ima i ogromnu ulogu u poljoprivredi. Traktori, kombajni, sistemi za navodnjavanje i transport žitarica skoro uvijek koriste dizel. Kada njegova cijena raste, poskupljuje proizvodnja hrane, a to je jedna od najosjetljivijih stavki u svakoj ekonomiji. Upravo zato vlade veoma pažljivo prate cijenu ovog goriva.

Treći sektor koji snažno zavisi od dizela je građevinarstvo. Građevinske mašine, bageri, kamioni za beton i transport materijala rade gotovo isključivo na dizel. Kada on poskupi, rast troškova gradnje postaje neizbiježan, što utiče na cijenu infrastrukture, stanova i velikih projekata.

Zbog svega toga ekonomisti često koriste jednostavnu formulu: dizel je krvotok realne ekonomije. Dok benzin više govori o potrošnji građana, dizel govori o stanju industrije, transporta i proizvodnje.

Upravo zato vlade često pokušavaju da kontrolišu ili ublaže rast njegove cijene, jer naglo poskupljenje dizela može vrlo brzo pokrenuti novi talas inflacije.

Kolike su cijene dizela u Banjaluci

Cijena dizela na nekim pumpama u Banjaluci prešašila je tri KM, a one koje to nisu uradile, sigurno će u narednom periodu korigovati cijene prema tom nivou, kazao je za "Nezavisne novine" Đorđe Savić, predsjednik Grupacije za promet naftom i naftnim derivatima pri Privrednoj komori Republike Srpske.

Naime, cijene dizela u Banjaluci kreću se od 2,79 do 3,10 maraka po litru.

Ned Puhovac, ministar trgovine i turizma RS, istakao je 10. marta, da distributeri u Republici Srpskoj imaju zalihe te da neće biti problema.

On je dodao da cijene diktira tržište, odnosno oni koji prerađuju naftu.

Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH 16. marta izjasniće se o zakonu koji predviđa privremeno smanjenje ili ukidanje akciza na naftne derivate, dok ekonomisti i predstavnici potrošača upozoravaju da nadležne institucije kasne sa mjerama i da će rast cijena goriva dodatno pogoršati životni standard građana i poslovanje privrede.